Önsöz

Selçuklu İmparatorluğu'nun kuruluşu, basit bir göçebe boyunun otlak arayışından, dönemin en büyük cihan imparatorluklarından birinin inşasına uzanan, bir çok etkenin sonucu ile örgülenerek şekillenmiş uzun bir siyasi süreçtir.

Kökenler ve Selçuk Bey'in Göçü

Selçuklular, Oğuzların 24 boyundan biri olan Kınık boyuna mensuptur. Hanedanın bilinen ilk atası olan Dukak, o dönemde Hazar Denizi ile Seyhun nehri arasında hüküm süren Oğuz Yabgu Devleti'nde orduların başkomutanı anlamına gelen ''Subaşı'' makamındaydı. Dukak, devlet işlerindeki mahareti ve cesaretiyle tanınan, Oğuz Yabgusu ile zaman zaman anlaşmazlıklara düşse de devlet içinde çok büyük bir nüfuza sahip bir liderdi.

Dukak'ın takriben 17-18 yaşlarındayken vefat etmesi üzerine, oğlu Selçuk genç yaşına rağmen yüksek kabiliyeti sayesinde Yabgu tarafından Sü-başılık makamına getirilmiştir. Selçuk'un halk ve ordu üzerinde giderek artan otoritesi ve nüfuzu, Yabgu ve özellikle Yabgu'nun eşi (Hatun) tarafından büyük bir tehdit olarak algılanmıştır. Hatun'un, Selçuk'un ortadan kaldırılması yönündeki telkinleri ve devlet içindeki gerilimin artması üzerine Selçuk, kendisine bağlı boyları ve sürülerini alarak Oğuz Yabgu Devleti'nin kışlık merkezi olan Yenikent'ten ayrılmış ve İslam dünyası
ile gayrimüslim Türklerin sınırında bir "uc" (suğur) şehri olan Cend'e göç etmiştir (Takriben 961 veya 930-935 yılları arası).

İslamiyet'in Kabulü ve Siyasi Yükselişin Başlaması

Cend şehrine gelindiğinde, Selçuk ve maiyeti henüz Şamanizm (Kamlık) inancına mensuptu. Selçuk, içinde bulundukları yeni coğrafyada tutunabilmek, tecrit edilmiş küçük bir grup olarak kalmamak ve yerel halkın desteğini alabilmek için siyasi bir dehayla İslamiyet'i kabul etme kararı almıştır. Bu maksatla Buhara civarındaki yöneticilere (Zandak/Zandana şehri) elçiler göndererek kendilerine İslamiyet'i öğretecek din adamlarını talep etmiştir.

İslamiyet'i kabul etmek, Selçuklulara büyük bir meşruiyet ve siyasi ivme kazandırmıştır. Müslüman olduktan sonra Selçuk, gayrimüslim Oğuz Yabgusu'unun Cend şehrine haraç almak için gelen tahsildarlarını "Müslümanlar, kafirlere haraç vermez" diyerek kovmuş ve Oğuz Yabgusu'nun bu bölgedeki hakimiyetine son vermiştir. Bu dik duruş ve gayrimüslim Türklere karşı yapılan gazalar, Selçuk'a "Melik ül-gazi" unvanını kazandırmış ve etraftaki birçok Türkmen gazisinin onun etrafında toplanmasını sağlamıştır.

Nüfusu hızla artan Selçuklular, Sır-Derya (Seyhun) boylarında Karahanlıların ilerleyişinden çekinerek, zayıflamakta olan Samanoğulları Devleti ile askeri bir ittifak yapmışlardır. Sınırları korumaları karşılığında Samaniler, Selçuklulara Buhara yakınlarındaki Nur kasabası civarında otlaklar tahsis etmiştir.

Arslan Yabgu Dönemi ve Gazneli Mahmud'un Darbesi

Selçuk Bey'in 1007 veya 1009 civarında Cend'de vefat etmesinin ardından ailenin başına en büyük oğlu Arslan (İsrail) Yabgu geçmiştir. Samani Devleti'nin 999'da yıkılıp topraklarının Karahanlılar ve Gazneliler arasında paylaşılmasının ardından Maveraünnehir Karahanlıların eline geçti. Arslan Yabgu idaresindeki Selçuklular, Karahanlı taht mücadelelerine karışarak Buhara hakimi Ali Tegin ile ittifak kurdular.

Bu ittifak, dönemin en büyük gücü olan Gazneli Sultan Mahmud'u rahatsız etmiştir. Karahanlı hükümdarı Yusuf Kadir Han ile Maveraünnehir'de görüşen Sultan Mahmud, Selçuklu tehlikesini ortadan kaldırma kararı almıştır. Sultan Mahmud, 1025 yılında hileyle Arslan Yabgu'yu Semerkant civarında bir ziyafete davet etmiş, onu tutuklayarak Hindistan'daki Kalincar kalesine hapsetmiştir (Arslan Yabgu yedi yıl sonra burada ölecektir). Ona bağlı olan binlerce Türkmen ise lidersiz kalarak Horasan'a sürülmüş, zamanla bu gruplar kontrolden çıkarak bölgede büyük tahribatlar yapmıştır.

Tuğrul ve Çağrı Beylerin Liderliği ile Horasan'a Göç

Arslan Yabgu'nun esaretinden sonra Selçuklu ailesi liderliği, Şehit Mikail'in oğulları, dedeleri Selçuk'un yanında büyük bir ihtimamla yetiştirilmiş olan Tuğrul ve Çağrı beylere geçmiştir. Bu dönemde Selçuklular; Karahanlı Ali Tegin'in baskıları ve bilhassa ezeli düşmanları Cend Emiri Şah Melik'in 1034 yılı Ekim-Kasım aylarında yaptığı ve 8.000 Selçuklunun ölümüyle sonuçlanan ani ve yıkıcı baskını sebebiyle çok zor durumda kalmıştır.

Maveraünnehir ve Harezm bölgesinde barınma imkanı kalmayan Tuğrul, Çağrı ve amcaları Musa Yabgu, 1035 yılı baharında 10.000 atlı ile Ceyhun nehrini geçerek Gazneli hakimiyetindeki Horasan'a girmek zorunda kaldılar. Horasan Valisi Suri'ye çok diplomatik bir mektup göndererek; Karahanlı ve Harezmşahların baskısından kaçtıklarını, kendilerine Nesa ve Farava vilayetlerinin verilmesi halinde Gazneli Sultanı Mesud'a itaat edeceklerini ve sınırları diğer isyankar Türkmenlerden koruyacaklarını bildirdiler.

Gaznelilerle Mücadele ve Bağımsızlığın Kazanılması (1035-1040)

Sultan Mesud, Selçukluların bu talebini reddederek onları kılıç zoruyla geldikleri yere sürmeye karar verdi. Ancak bu kadar, Gazneli Devleti'nin sonunu hazırlayan sürecin başlangıcı oldu. Kuruluş süreci üç kritik savaşla şekillendi:
- Nesa Savaşı (1035): Gazneli ordusu Beğ-toğdı komutasında Selçuklular üzerine yürüdü. Çağrı Bey'in ani bir baskınıyla Gazneli ordusu ağır bir yenilgiye uğradı. Bu zafer sonrası Sultan Mesud, Selçuklularla antlaşma yapmak zorunda kaldı; Tuğrul Bey'e Nesa, Çağrı Bey'e Dihistan ve Musa Yabgu'ya Farava verildi. Kendilerine Gazneli devlet teşrifatına uygun olarak "Dihkan" unvanı, menşur ve sancaklar gönderildi. Bu, Selçukluların siyasi bir teşekkül olarak tanındığı ilk resmi olaydır.
- Serahs Savaşı (1038): Nüfusları artan ve kendilerine verilen toprakları dar bulan Selçuklular, fetih hareketlerine devam ettiler. 1038'de Subaşı komutasındaki devasa Gazneli ordusunu bozguna uğrattılar. Bu zaferin hemen ardından İbrahim Yınal öncü olarak Nişabur'a girdi. Tuğrul Bey, Horasan'ın merkezi olan Nişabur'a gelerek Sultan Mesud'un tahtına oturdu ve Ebu Osman es-Sabuni'ye kendi adına hutbe okutarak ''es-Sultanü'l Muazzam'' unvanını aldı. Bu olay, devletin fiilen kuruluşunun ve bağımsızlığın ilanıdır.
- Dandanakan Savaşı (23 Mayıs 1040: Horasan'ı tamamen kaybetmek üzere olduğunu anlayan Sultan Mesud, devasa ordusu ve filleriyle bizzat sefere çıktı. Ancak Çağrı Bey'in uyguladığı yıpratma savaşları, su kuyularının tahrip edilmesi ve vur-kaç taktikleriyle Gazneli ordusu bitkin düşürüldü. 23 Mayıs 1040 Cuma günü Dandanakan mevkiinde yapılan savaşta Gazneli ordusu tam anlamıyla imha edildi. Sultan Mesud canını zor kurtararak Hindistan'a kaçtı.

Devletin Kurumsallaşması ve Nizamın Kurulması

Dandanakan zaferi kazanılır kazanılmaz, savaş meydanında bir çadır ve taht kurularak Tuğrul Bey üzerine oturtuldu. Horasan Hükümdarı olarak selamlandı. Ardından Merv'de toplanan büyük bir kurultay ile devlet eski Türk feodal ve cihan hakimiyeti anlayışına göre idari bölgelere ayrıldı.
- Tuğrul Bey: "Sultan" unvanıyla devletin hukuki ve fiili reisi oldu, başkenti Nişabur yaptı ve batıdaki fetihlerden sorumlu kılındı.
- Çağrı Bey: "Melik" ve ordu komutanı unvanıyla devletin doğusunda Merv merkezli olarak görevlendirildi (Belh ve Horasan tarafları).
- Musa Yabgu: Kadim "Yabgu" unvanını koruyarak Herat Merkezli Sistan bölgelerine tayin edildi.
Selçuklular, göçebe bir yapıyla devletleşirken sadece kılıç gücüne dayanmadılar. Samani ve Gazneli bürokrasisinden faydalanarak vezirlik makamları oluşturdular. Ayrıca, Sünni İslam dünyasının meşruiyetini arkalarına almak amacıyla Abbasi Halifesi el-Kaim Biemrillah'a Ebu İshak el-Fuka'i aracılığıyla bir fetihname gönderdiler. Gönderilen bu mektubun başında, eski Türk hakimiyetinin ve Turan geleneğinin bir sembolü olan ok ve yay (tuğra) işaretleri bulunmaktaydı. Halifenin daha sonraları Tuğrul Bey'i Bağdat'a davet edip taç giydirmesi ve onu "Doğunun ve Batının Sultanı" ilan etmesiyle birlikte, din işleri Halifede, dünya işleri ve siyasi kudret Selçuklu Sultanında toplanmış, böylece Selçuklular cihan hakimiyeti yolunda en büyük adımlarını atmışlardır.